Di tích lịch sử cấp tỉnh Đình Thành Mỹ

Ngày 09/8/2021, UBND tỉnh Quảng Nam đã có Quyết định số 2256/QĐ-UBND xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với đình Thành Mỹ. Việc công nhận đình Thành Mỹ là di tích cấp tỉnh góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di tích, tạo địa chỉ gắn kết cộng đồng, nơi tổ chức các sinh hoạt văn hóa lành mạnh, xây dựng đời sống văn hóa ở địa phương.

Từ xưa, trong dân gian truyền miệng có câu "thứ nhất La Qua, thứ hai Thành Mỹ, thứ ba Chiên Đàn". Từ câu truyền ngữ của người xưa đến nay cho thấy rằng đình Thành Mỹ trước kia là một trong những ngôi đình lớn nhất Quảng Nam. Ngôi đìnhđược xây dựng trong thời kỳ đầu tiên thành lập xã hiệu vào khoảng thế kỷ XVI, XVII hiện tọa lạc tại thôn Thành Mỹ, xã Tam Phước, huyện Phú Ninh.

Giới thiệu khái quát đình Thành Mỹ

Đình Thành Mỹ được xây dựng trên một khu đất rộng, cao, bằng phẳng ngay tại trung tâm của làng, xã, theo hướng Tây-Bắc, trước đình có một cây đa lớn. Các con đường trong làng, xã thường tránh địa điểm đó để làm tôn vinh vị trí mà ngôi đình tọa lạc. Theo dòng lịch sử, sau khi cư dân vùng Thanh-Nghệ Tĩnh di cư về phương Nam khai đất, lập làng;để tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khai cư, khai canh tạo nên vùng đất trù phú, ruộng đồng phì nhiêu, đời sống ấm no, đình được cộng đồng cư dân địa phương cùng nhau xây dựng nên. Danh xưng Thành Mỹ cũng do người dân bản xứ đặt ngay từ khi bắt đầu lập làng vào khoảng thế kỷ XV. Vốn dĩ có tên là Thành Mỹ vì người dân cho rằng Thành là nên, là chân thành; Mỹ là tốt, đẹp, mọi thứ đều trở nên tốt đẹp; theo nghĩa là "con người nơi đây chân thành,có phẩm chất tốt đẹp".

image001 copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy

Đình Thành Mỹ sau khi được khôi phục lại

Lúc ban đầu, ngôi đình Thành Mỹ được xây dựng trên ngọn đồi cao (dân gian gọi là Núi Trọc). Theo tương truyền thời gian đầu, đình được làm bằng tre. Vào một đêm trời bỗng nổi lên cơn gió to, theo luồng gió Nam thổi đi có một tấm tranh bay ra và rơi xuống một khoảnh đất rộng, chủ đất ấy là người họ Võ tên Thuyền. Người dân trong làng thấy vậy cho rằng điềm may đã đến, thần linh, tiền nhân đã chỉ đường dẫn lối và có ý muốn cho dân làng xây dựng đình tại đó. Lúc này, ông Võ Thuyền đã hiến toàn bộ khu đất ấy cho làng xây dựng đình. Thời gian sau, các hương mục, kỳ hào, lý trưởng chủ chốt cùng với những người dân có uy tín trong làng phát động nhân dân chung tay xây dựng ngôi đình và đặt tên Đình Thành Mỹ. Đình có quy mô, bề thế, được xem là "đình Tổng, đình Huyện" nên tất cả mọi người, nhất là những người giàu có từ bậc trung nông trở lên luôn đi đầu trong việc đóng góp công sức, của cải xây dựng đình. Vì thế sau khoảng 5 năm thì đình Thành Mỹ được xây dựng xong. Đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, có bề dày lịch sử hơn 400 năm. Để vào đình có một cổng cao với hai câu đối hai bên:

" Thành âm thọ uất y quan địa

Mỹ hoá ba truyền lý nghĩa môn"

Câu đối trên có ý nghĩa giới thiệu vùng đất Thành Mỹ chứa âm khí và tâm linh mạnh, có nhiều nhân vật khá nổi tiếng, mảnh đất có nhiều quan tước, nhiều người giàu, nhiều nhân tài có khẩu khí hơn người. Cổng này chỉ dành cho những người có chức vị cao trong làng, phía bên phải đình có cổng phụ dành cho bà con trong làng. Đình được làm hoàn toàn làm bằng gỗ lim theo kiểu kiến trúc cổ. Tòa đại đình có diện tích rất rộng, lợp ngói mũi, kiểu bốn mái xòe rộng ra ôm lấy đất. Bên cạnh kiến trúc tổng thể là những hoành phi câu đối. Cũng như đa số kiểu thức của đình làng ở đầu thế kỷ XVI, đình Thành Mỹ có kiến trúc hình chữ nhất, bờ nóc trang trí hình "lưỡng long tranh châu" với một nếp nhà ngang, bên trong chia thành 5 gian, 2 chái, có 38 cột bằng gỗ mít. Gian chính giữa là nơi thờ Thành hoàng, cũng là trung tâm cân đối cho bố cục các gian bên. Bàn thờ được đẩy cao và lùi về hướng cột phía trong. Phần quan trọng nhất trong toàn bộ kiến trúc chính là gian Đại đình. Đây cũng chính là nơi hành lễ sinh hoạt công cộng và hành chính công vụ nên có không gian khá lớn, trang trọng bề thế. Nhà Tiền tế có kích thước cũng như quy mô nhỏ hơn Đại đình, mặt bằng hình chữ nhật và không có cửa vách bao quanh. Cùng với sân đình, các hành lang Tả vu, Hữu vu, Tam quan,... nhà Tiền tế chính là bộ phận nối tiếp giữa kiến trúc đình làng và ngoại cảnh tổng quan. Cả ba thành phần kiến trúc trên đều tổ hợp trải ra theo một đường trục thống nhất nhằm tạo được không khí trang nghiêm, hoành tráng của đình làng. Phía dưới đình có thêm nhà "Hương hội", là ngôi nhà để người dân trong vùng tập trung về khi mở tiệc khai hội làng. Bên phải có miếu Ông, bên trái là miếu Bà, là nơi thờ thần linh để phù hộ, độ trì cho dân làng tránh những thiên tai, địch họa.

image003 copy copy copy copy copy copy copy copy copy

Nhân dân nô nức tham gia Lễ hội đình Thành Mỹ

Đình Thành Mỹ khi xây dựng xong, dân làng thường gọi tên là đình Quán Yến, vì ngôi đình làm gần chợ Quán Yến. Trải qua tiếp các đời sau, đình Thành Mỹ tiếp tục được bảo tồn, việc tổ chức sinh hoạt trong cộng đồng làng, xã, tổng được phát huy. Tục thờ Thành hoàng làng, tiền hiền, hậu hiền, chức sắc được đưa vào hương ước. Hằng năm, vào rằm tháng 3 và tháng 7 âm lịch, cộng đồng cư dân Thành Mỹ và các vùng lân cận tập trung tại đình và khu vực chợ để dự ngày hội làng, hội tổng. Tổ chức rước "Sắc" từ nhà ông thủ từ đến đình làng, việc rước sắc có lọng che và ngựa cưỡi do những tộc họ tiền hiền thực hiện. Ngày nay để phù hợp với đời sống văn hóa mới, dân làng thường tổ chức lễ hội kết hợp giữa ngày hội làng với ngày vui đoàn kết:

Cầu cho mưa thuận gió hòa

Nhân dân làm ruộng được mùa ấm no

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 -1954)

Vượt lên trên những giá trị văn hóa nghệ thuật của một ngôi đình làng, tại đây, trong giai đoạn tiền cách mạng từng là trung tâm dấy nghĩa của một bộ phận dân chúng và các sĩ phu yêu nước, đứng đầu là tiến sĩ Trần Văn Dư hưởng ứng phong trào Cần Vương chống Pháp. Nhóm nghĩa quân này đã hoạt động tích cực một thời, gây nhiều tiếng vang trong nhân dân và từng làm cho thực dân Pháp nhiều phen kinh hoàng.

Năm 1945, ngôi đình dùng để huấn luyện dân quân tại địa phương, tập trận du kích; là nơi tổ chức các buổi miting, ca kịch, có sức chứa khoảng 300 đến 400 người. Vào cuối tháng 11 năm 1945, Ban Việt Minh phủ Tam Kỳ phối hợp với Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tổ chức họp "trí, phú, địa, hào" tại đình Thành Mỹ, có trên 200 người tham dự. Hội nghị giải thích 10 chính sách của Mặt trận Việt Minh, kêu gọi các thân hào, nhân sĩ, trí thức, địa chủ và những người đứng đầu các tôn giáo tham gia chính quyền, góp phần xây dựng đất nước. Đây là cuộc họp thực hiện chủ trương tập họp lực lượng để xây dựng chính quyền mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Tại đây, trung đoàn 108 về dưỡng quân đóng tại đình, từ những năm 1949 các cơ quan của Tỉnh ủy Quảng Nam chuyển từ vùng chiến sự Bắc Quảng Nam về đứng chân dọc đường gần đình Thành Mỹ. Đặc biệt, đình còn là nơi tổ chức lễ thành hôn cho các du kích quân, chủ yếu là bộ đội. Cũng tại khu vực đình làng Thành Mỹ, chi bộ Thành Mỹ được thành lập, mở ra một thời kỳ cách mạng mới cho quần chúng nhân dân đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc đến năm 1954.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954 -1975)

Trong kháng chiến chống Mỹ, đình Thành Mỹ cũng là nơi ghi nhận nhiều chiến công oanh liệt của quân giải phóng. Sau sự kiện cuộc tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, địch bị động và thất bại trên các chiến trường, chúng tăng cường các cuộc hành quân càn quét vùng giải phóng của cách mạng, lùng sục bắt bắt giam quần chúng nhân dân yêu nước; tăng cường "đốt sạch", "phá sạch" nhà cửa, làng mạc của đồng bào vùng cách mạng. Đặc biệt tiêu hủy các đình, chùa, những nơi địch nghi ngờ chứa chấp cán bộ cách mạng hoạt động bí mật. Trong một cuộc càn quét vùng Kỳ Mỹ, Kỳ An, Kỳ Phước huyện Bắc Tam Kỳ vào tháng 7/1969, địch cho xe tăng húc ủi các bờ rào bảo vệ, dùng dây xích từ xe tăng buộc vào các trụ đình tiến hành kéo sụp các cột, kèo và đổ dầu đốt cháy toàn bộ đình Thành Mỹ.

Đến nay, ngôi đình đã được nhân dân làng Thành Mỹ cùng chung sức xây dựng lại. Mặc dù đình không được nguyên vẹn như kiến trúc xưa nhưng phần nào đã làm thỏa lòng ước mơ, mong đợi của các vị cao niên và các thế hệ trẻ hôm nay. Với những giá trị lịch sử đó, ngày 09 tháng 08 năm 2021,UBND tỉnh Quảng Nam đã có Quyết định số 2256/QĐ-UBND về việc xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với đình Thành Mỹ. Điều đó đã góp phần bảo tồn vốn cổ của cha ông, giữ gìn lễ hội văn hóa truyền thống xưa của làng, xã Thành Mỹ. Đồng thời khơi dậy niềm tự hào của quê hương, nâng cao giá trị của đình Thành Mỹ trong việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa của một ngôi đình từng một thời lớn nhất-nhì Quảng Nam nói riêng, khu vực miền Trung nói chung.

Huỳnh Thuận

Tin mới

Các tin khác