Di tích Suối Đá - Phòng tuyến Nghĩa hội Quảng Nam

Ngày 31.12.2020, UBND tỉnh Quảng Nam đã có Quyết định 4009/QĐ-UBND về việc xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với di tích Suối Đá-Phòng tuyến Nghĩa hội Quảng Nam (xã Tam Dân). Việc xếp hạng di tích lịch sử Suối Đá-Phòng tuyến Nghĩa hội Quảng Nam là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích lịch sử văn hóa.

Tháng 7/1885, hưởng ứng chiếu Cần Vương chống Pháp của vua Hàm Nghi, Chánh sơn phòng sứ Quảng Nam lúc bấy giờ là Tiến sĩ Trần Văn Dư đã họp bàn cùng Hoàng giáp Phạm Như Xương, Phó bảng Nguyễn Duy Hiệu, Cử nhân Phan Bá Phiến và Tiểu La Nguyễn Thành bàn việc thành lập Nghĩa hội và được tôn làm Hội chủ. Khắp các địa phương trong tỉnh Quảng Nam, các thân hào, nhân sĩ, các tầng lớp thanh niên gia nhập nghĩa quân ngày đông. Hầu hết các phủ, huyện đều tập luyện võ thuật, tích trữ lương thực, rèn vũ khí chuẩn bị chống Pháp.

Ngày 6 tháng 9 năm 1885, sau khi chiếm được tỉnh thành Quảng Nam ở La Qua (nay thuộc thị xã Điện Bàn), nghĩa quân về địa phương lân cận để huấn luyện võ thuật cho Nhân dân, vận động họ gia nhập nghĩa hội, đồng thời tổ chức bộ máy hành chính từ tổng đến huyện. Tại các vùng Đá Rồng, Suối Đá, Truông Mua, khi bị lính Pháp và Nam Triều phản kích, nghĩa quân đã chiến đấu vô cùng oanh liệt nhưng do chênh lệch về lực lượng, nghĩa quân ngày càng bị tiêu hao. Hội chủ Trần Văn Dư trên đường ra kinh đô Huế để "thương thuyết" cũng bị quân Nam triều bắt và hành quyết tại tỉnh thành La Qua vào ngày 13 tháng 12 năm 1885.

image002 copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy

Địa điểm di tích Suối Đá – Phòng tuyến Nghĩa hội Quảng Nam

Sau khi Trần Văn Dư hy sinh, Nguyễn Duy Hiệu được tôn làm Hội chủ đã cùng các lãnh tụ khác của Nghĩa hội chọn vùng đất Trung Lộc (nay thuộc huyện Nông Sơn) để xây dựng căn cứ đầu não. Khu vực giáp ranh 3 xã Tam Dân (Phú Ninh) và Tiên Lộc, Tiên Thọ (Tiên Phước), Nguyễn Duy Hiệu cho xây dựng các tuyến phòng thủ để bảo vệ căn cứ kháng chiến của Nghĩa hội tại các vùng Tiên Phước, Trà My.

Tại địa điểm Suối Đá xã Tam Dân, tận dụng đặc điểm địa hình đồi núi hiểm trở, được sự hỗ trợ của Nhân dân địa phương trong vùng, Nguyễn Duy Hiệu cho xây thành, đắp lũy. Ông đề cử Trần Đạt - người làng Tú Bình, xã Tam Vinh gần đó, khẩn trương gia cốthêm lũy Đá Rồng nối liền từ Tú Bình qua Tài Thành, Ngọc Tú dài hơn 10km giáp đến chiến lũy tại Suối Đá, Truông Mua (Tam Dân). Đây là một trong các lũy được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVI và hoàn chỉnh vào đầu triều Nguyễn. Đến thời kỳ Nghĩa hội Quảng Nam, những lũy đá nơi đây được gia cố lại, kết nối với những lũy đá xung quanh tạo thành nơi phục binh, đánh chặn địch của các nghĩa quân Nghĩa hội Quảng Nam.

Ngày 29/01/1886, khoảng 500 lính Pháp và Nam triều tấn công căn cứ của Nghĩa hội Quảng Nam tại Nà Lầu (Tiên Phước) và Dương Yên (Bắc Trà My). Dưới sự chỉ huy của Hồ Đức Học (còn gọi là Hồ Đức Phước), người làng Tú Hòa lúc đó giữ chức "Tán lý quân lương" và Trần Đạt, nghĩa quân cùng Nhân dân địa phương không quản ngày đêm chặt tre tết thành những tấm mành lớn, phía dưới được cài then cũng được làm từ tre vừa để chống đỡ vừa để tạo then cài. Dây chằng bằng tre tết lại với nhau níu giữ bẫy đá. Những khối đá lớn được sức người vận chuyển từ các nơi đưa về đặt chồng chất thành nhiều lớp đá. Trên đỉnh dốc và khu vực dọc theo Suối Đá khoảng 1km vốn quanh co, khúc khuỷu, cây cối rậm rạp, được bố trí nhiều tầng đá sẵn sàng đổ xuống tấn công địch.

Khi quân Pháp tiến đến địa phận xã Tam Dân và lọt gọn vào trận địa bố trí sẵn của nghĩa quân, lợi dụng yếu tố bất ngờ cùng với chiến lũy Suối Đá- Đá Rồng được xây dựng trên núi cao, nghĩa quân đã dùng đại bác nã vào đội hình giặc, đồng thời các bẫy đá từ lưng chừng núi cũng đổ xuống đầu quân giặc. Ngay tại chiến lũy Đá Rồng và Suối Đá, quân Nghĩa hội dưới sự chỉ huy của Hồ Đức Học và Trần Đạt đã đánh trả quyết liệt, chặn đường tiến quân của giặc. Lợi dụng lúc quân địch hoảng loạn, quân ta đã xông ra dùng giáo, mác, đánh xáp lá cà khiến địch nhanh chóng vỡ đội hình. Kết quả sau trận đánh, ta đã tiêu diệt trên 150 lính Pháp và Nam triều, làm bị thương nhiều tên khác. Bị đánh bất ngờ và tổn thất nặng, địch phải bỏ dở trận càn, các căn cứ của Nghĩa hội được bảo vệ an toàn.

Như vậy, tuy lực lượng và vũ khí trang bị của ta không nhiều song với sự đoàn kết, quyết tâm của Nghĩa hội, tinh thần ủng hộ của Nhân dân địa phương đã gây cho quân Pháp những tổn thất nặng nề. Trong số những trận đánh tiêu biểu của Nghĩa hội, trận đánh Pháp tại Suối Đá vào năm 1886 là một trong những trận đánh tiêu diệt được nhiều quân địch, có thể coi là một thắng lợi lớn của nghĩa quân và Nhân dân ta trong những năm đầu chống Pháp.

image004 copy copy copy copy copy copy

Địa điểm khoanh vùng khu vực bảo vệ di tích

Qua cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, địa điểm Suối Đá tiếp tục là nơi ghi dấu các chiến công của quân và dân Phú Ninh, Tiên Phước trong các trận đánh phục kích địch, bảo vệ căn cứ, cơ sở hoạt động cách mạng của hai địa phương. Những thắng lợi tại đây đã tạo thế cho các lực lượng tiến công vào giải phóng thị xã Tam Kỳ và hai tỉnh Quảng Ngãi, Quảng Nam, góp phần giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Chiến tranh đã đi qua, những thắng lợi tại địa điểm Suối Đá cùng những bài học kinh nghiệm vẫn còn nguyên giá trị thực tiễn. Sự tồn tại của Nghĩa hội Quảng Nam với những chiến công trong những năm đầu thế kỷ XIX hiện vẫn còn lại những di tích có giá trị vô cùng to lớn. Di tích Suối Đá - Phòng tuyến Nghĩa hội Quảng Nam được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh sẽ góp phần giáo dục tinh thần yêu nước, truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Đó còn là niềm tự hào, nguồn cổ vũ, động viên đối với Đảng bộ và Nhân dân huyện Phú Ninh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới hiện nay.

Huỳnh Thuận

Thêm ý kiến


Security code
Làm mới

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người