bannergis

110 năm phong trào chống sưu, thuế ở Quảng Nam và các tỉnh miền Trung (1908 – 2018)

62025 ht16708 copy Năm 1858, thực dân Pháp nổ tiếng súng đầu tiên xâm lược nước ta, từ đây Pháp thực hiện chế độ cai trị thông qua công cuộc khai thác thuộc địa. Năm 1897, thực dân Pháp tiến hành chính sách "khai thác thuộc địa" lần thứ nhất bằng những chính sách thực dân, bóc lột nhân dân ta với quy mô và tốc độ khốc liệt đã làm nổi lên các phong trào đấu tranh đòi tự do, dân chủ. Trong bối cảnh đó, phong trào Duy Tân (do Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp khởi xướng, lãnh đạo năm 1906) ngày càng phát triển mạnh, đề cao tư tưởng dân quyền, đã gây tác động lớn vào đời sống của dân nghèo, bùng lên cuộc đấu tranh "chống đi phu, đòi giảm sưu thuế" rất quyết liệt tại các tỉnh miền Trung.

Ở Quảng Nam, phong trào khởi phát tại huyện Đại Lộc. Vào những năm đầu thế kỷ XX, có thể nói Đại Lộc là nơi khốn khổ nhất của Quảng Nam. Là vùng đất có bề dày truyền thống yêu nước, căn cứ địa của phong trào Cần Vương – Nghĩa hội Quảng Nam (1885). Chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng "Dân quyền", thấu suốt ý nghĩa "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" của phong trào Duy Tân là một thế mạnh của Đại Lộc lúc bấy giờ. Vào tháng 2/1908, một số kỳ hào huyện Đại Lộc và tầng lớp trí thức nông thôn họp và viết đơn, lấy chữ ký các làng xã trong huyện trình lên Tri huyện chuyển đạt lên tỉnh cùng tòa sứ, xin giảm nhẹ sưu cùng các thuế khóa. Những người khởi xướng viết đơn được gọi là "Nhóm Sòng dân", hay "Nhóm Đồng dân". Đơn thảo ra, qua vận động, được phần lớn các lý trưởng nhận ký chỉ, duy chỉ lý trưởng làng La Đái sau khi ký đơn lại phản, đi báo với Tri huyện Đại Lộc. Không đợi lấy đủ 108 chữ ký của các làng, ngày 10/3/1908, hơn 400 người dân Đại Lộc đã kéo nhau đến huyện lỵ với lá đơn xin giảm sưu thuế và với yêu cầu "Nhờ quan đến xin giúp". Lúc này, quan đã chạy xuống tỉnh cấp báo, vậy là dân ùn ùn kéo xuống tỉnh với khẩu hiệu xin sưu. Đến chợ Vĩnh Điện, đoàn biểu tình đã lên đến năm, sáu trăm người. Khi biết quan huyện đã đến tòa sứ, nhân dân Đại Lộc lại kéo nhau xuống tòa sứ Hội An đấu tranh làm rõ sự thật.

Từ huyện Đại Lộc, phong trào đấu tranh đòi giảm sưu, giảm thuế nhanh chóng lan rộng khắp nơi trong tỉnh, đồng bào kéo về hưởng ứng cuộc đấu tranh. Ngày 20/8/1908, nhân dân Điện Bàn vây thành La Qua, hỏi tội Tổng đốc Hồ Đắc Trung và đòi y phải bảo vệ cho nhân dân biểu tình. Hồ Đắc Trung thối thác, quần chúng vạch mặt y là tay sai của Pháp. Khắp các nơi, đồng bào kéo về Hội An mỗi lúc một đông, có lúc lên đến 8.000 người. Ngày 22/3/1908, quần chúng đã tràn vào phủ đường bắt Tri phủ Trần Văn Thống đi xin sưu, xin thuế cho dân. Khi nhân dân kéo vào phủ đường trình bày nguyện vọng xin giảm sưu thuế thì Tri phủ Trần Văn Thống bảo rằng không được vì bận cưới vợ cho con trai. Quần chúng bất bình, một số người tiến lên công đường bồng xốc viên Tri phủ lên, vứt tọt vào xe và kéo đi. Đoàn biểu tình xin sưu đi về hướng Hội An, vừa đi vừa loa vang tuyên truyền: "Tri phủ đã đầu hàng, Tri phủ đã chịu dẫn đi xin sưu!". Bọn Pháp nghe tin đưa lính lên ứng cứu, bắn chết 01 người và làm 03 người khác rơi xuống sông chết đuối. Về sau, các phủ, huyện được lệnh không phải kéo ra Hội An nữa mà dân ở phủ huyện nào thì tổ chức vây phủ huyện nấy, đòi giảm sưu, giảm thuế. Từ đấy, cuộc đấu tranh mở rộng quy mô ra toàn tỉnh, không chỉ dừng lại ở việc bao vây Tòa Công sứ Pháp ở Hội An. Các vụ diệt ác, trừ gian, vây bắt tri phủ, tri huyện, số tay chân của thực dân Pháp có nợ máu với nhân dân bùng nổ khắp nơi.

Ở phủ Tam Kỳ, vào ngày 30/3/1908 đã nổ ra một cuộc biểu tình xin sưu lớn. Nhân dân trong phủ đông đến 3000 - 4000 người, kéo đến biểu tình kiên quyết vây bắt cho được tên coi sưu hung bạo Đề Sự. Y trốn vào phủ đường Tam Kỳ. Đoàn biểu tình vây phủ, đòi Tri phủ phải giao Đề Sự cho dân xử trị. Chờ đến tối, Tòa đại lí Pháp đem xe đến giải thoát cho y. Đợi cho xe ra khỏi phủ đường, nhân dân đuổi theo. Cụ Trần Thuyết đứng ra hô lớn:"Dân ta xin quan đại lí giao ông Đề Sự cho dân ăn gan!". Dân đồng thanh "Dạ" vang trời làm cho Trần Tuệ sợ mất vía, hộc cả máu miệng. Xe về đến Tòa đại lí thì y chết. Ở huyện Duy Xuyên, vào ngày 7/4/1908, nhân dân các làng ở dọc bên hữu ngạn sông Vu Gia (nay là các xã ở vùng B Đại Lộc) đã tìm bắt Trần Quát - thường gọi là Chánh Năm - một tên Chánh tổng nịnh Pháp, có nhiều tội ác với quần chúng. Những người cầm đầu trong vụ này là Trần Phước, Ông Ích Mắng, Tú Cang. Đang đêm, quần chúng xông vào nhà, phá buồng giam cùng dụng cụ tra tấn và bắt y tra hỏi tội lỗi rồi dẫn ra sông dìm nước cho đến chết. Tại Hòa Vang, nhân dân vây bắt Lãnh Điềm. Điềm coi việc đắp đường cho Pháp ở các địa phương phía Bắc tỉnh, gian ác không kém gì Đề Sự. Tuy nhiên, y đã chạy trốn được.

Phong trào chống sưu, thuế không chỉ lan rộng mà còn có sự liên kết giữa các huyện Đại Lộc với huyện Duy Xuyên, huyện Điện Bàn, Hòa Vang, Tiên Phước, Thăng Bình, Quế Sơn... hình thành lực lượng đông đảo trong phong trào đấu tranh đòi giảm thuế, giảm sưu. Hoảng sợ trước sức mạnh của nhân dân, thực dân Pháp và tay sai đàn áp, khủng bố khốc liệt, chúng bắt bớ, giam cầm, tra tấn dã man hàng trăm người dân vô tội, trong đó chủ yếu là nông dân, một số học sinh và hào lý tiến bộ ở địa phương. Nhằm dẹp yên cuộc nổi dậy, dập tắt phong trào chống thuế, chính quyền thực dân và tay sai không những không đáp ứng yêu cầu chính đáng của nông dân và nhân dân lao động mà còn tiếp tục ra lệnh bắt hàng loạt các chí sĩ yêu nước, nhiều người bị đày ra Côn Đảo hoặc sát hại. Chúng bắt cụ Huỳnh Thúc Kháng, Tiểu La Nguyễn Thành, Phan Thúc Duyên, Lê Bá Trinh, Trương Bá Huy, Trần Cao Vân đày ra Côn Đảo. Nhiều người trong đó đã bị chết trong nhà tù tàn bạo của thực dân.

Tại Bình Định, đoàn người biểu tình mang theo dao kéo, cắt "búi tóc" tất cả những người gặp trên đường. Họ gọi nhau là "đồng bào", khắc con dấu, phát truyền đơn, cáo thị... Ngoài ra, họ còn đi lùng bắt một số nhân viên thu thuế chợ, cường hào và hương lý mà bấy lâu nay đã sách nhiễu dân để trừng trị. Đến ngày 18 tháng 4, số người biểu tình đã lên đến hàng vạn. Họ lần lượt kéo đến bao vây tỉnh thành Bình Định, hết đợt này đến đợt khác. Chính quyền Pháp ở Bình Định, đứng đầu là Công sứ Pháp Sandré, phó sứ Fries; tổng đốc Tôn Thất Đàm, án sát Huỳnh Lưu, Bố chánh Cao Xuân Tiêu... đem quân ra đối phó. Nhiều cuộc xung đột đã diễn ra tại đây.

Tại Thừa Thiên, đầu tháng 4, nhân dân Thừa Thiên biểu tình. Công sứ Pháp ở tỉnh Thừa Thiên là Gariod, Phó công sứ Boudineau liền điều lính tới nổ súng ngăn chặn. Bị cản trở, đoàn người bị áp bức liền xông lên đánh nhau với đội lính, rồi bắt trói viên phó lãnh binh và bắt viên Phủ doãn phải dẫn đầu đoàn biểu tình (11 tháng 4). Trên đường đến Kinh đô Huế, một số nơi đã bố trí sẵn để cắt tóc ngắn và khâu áo ngắn lại (tức theo xu hướng cải cách) cho những ai còn búi tóc và mặc áo dài.

Để cổ vũ phong trào, học sinh trường Quốc học và Quốc Tử Giám ở Huế còn đến đọc thơ ca, hò vè mang nội dung yêu nước. Lo ngại, thực dân Pháp phải đưa vua Duy Tân (khi ấy mới 8 tuổi) ra phủ dụ nhưng không có tác dụng. Cuối cùng, họ phải điều lính đến đàn áp. Cuộc xô xát lớn đã diễn ra ở đầu cầu Trường Tiền, làm nhiều người bị bắt và bị trúng đạn. Đến khi ấy, mới giải tán được.

Tại Phú Yên, khởi đầu là cuộc vận động "cắt tóc" diễn ra sôi nổi trong dân chúng. Cuộc vận động này dần trở thành một phong trào làm cho chính quyền thực dân lo ngại. Hành động tiếp theo của người dân (chủ yếu là nông dân, trên tay không vũ khí) là tổng tiến hành các cuộc biểu tình đưa kiến nghị lên các quan phủ huyện đòi giảm sưu thuế. Đầu tiên ở huyện Đồng Xuân. Ngày 5/5/ 1908, nhờ một số nhân sĩ hướng dẫn, đông đảo người dân đã kéo đến huyện lỵ để xin giảm sưu thuế. Ngày 11/5/1908, một đoàn biểu tình khác khoảng 200 người kéo đến phủ đường Tuy An, hô vang các khẩu hiệu đòi giảm sưu thuế. Một số người bị kích động xông vào đoạt súng của giám binh Pháp Fourré, nhưng liền bị đẩy lui.

Ở phía nam Phú Yên, các cuộc biểu tình đòi giảm sưu thuế diễn ra mạnh mẽ, lôi cuốn nhân dân khắp các làng, tổng thuộc phủ Tuy Hòa tham gia. Trước áp lực đông đảo của hơn hai ngàn người, tri phủ Tuy Hòa là Nguyễn Hoàng vội đóng chặt nha phủ, điện báo cho công sứ ở tỉnh lỵ Sông Cầu là Lehé là dân "Tuy Hòa đang nổi loạn" rồi trốn biệt. Đến ngày 13/5/1908, đoàn biểu tình kéo ra tỉnh lỵ Sông Cầu (chef lieu) để khiếu nại chính quyền của công sứ Lehé, phó sứ Hugnet; đại lý Pháp ở Cheo Reo là Cottez... Nhưng khi đến Trạm Gành (thuộc huyện Tuy An) thì bị quân của lãnh binh Legot chặn lại. Một cuộc xô xát xảy ra, làm một số người chết và bị thương vì trúng đạn của đối phương. Mặc dù vậy, đoàn biểu tình vẫn không chịu dừng lại. Đến khi ấy, chính quyền thực dân phải điều thêm một trung đội lính khố đỏ đang đóng tại tỉnh lỵ Sông Cầu đến tiếp tay. Ngày 14/5/1908, đoàn biểu tình kéo ra đến cầu Tam Giang – cửa ngõ vào tỉnh lỵ Sông Cầu, thì lại vấp phải quân Pháp. Thêm hàng trăm người bị giết và hàng chục người bị bắt giam. Đến lúc này cuộc biểu tình chống sưu thuế ở Phú Yên mới hoàn toàn tan rã.

Phong trào chống sưu, thuế ở Quảng Nam và các tỉnh miền Trung năm 1908 diễn ra mạnh mẽ và nhanh chóng bị đàn áp. Tuy nhiên, phong trào đã thể hiện tinh thần yêu nước, sức mạnh quật cường của các tầng lớp nhân dân miền Trung, nhất là nhân dân Quảng Nam trong cuộc đấu tranh chống sự áp bức của thực dân Pháp và tay sai vào những năm đầu thế kỷ XX. Mặc dù thất bại, phong trào để lại nhiều bài học kinh nghiệm cho các cuộc đấu tranh giai đoạn tiếp theo, nhất là việc tập hợp, phát động giai cấp nông dân – một lực lượng to lớn của cách mạng Việt Nam trong cuộc đấu tranh sinh tử với thực dân Pháp để giành độc lập, tự do cũng như trong xây dựng đất nước thời kỳ hội nhập và phát triển ngày nay.

BBT

Thêm ý kiến


Security code
Làm mới

Phuninh.gov.vn
Trang vàng quảng bá Huyện Phú Ninh