Trường Trung học công lập đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Quảng Nam

Tên tuổi cụ Phan Châu Trinh gắn liền với sự nghiệp khai dân trí, chấn dân khí và hậu dân sinh những năm đầu thế kỷ 20. Cách mạng tháng Tám đập tan xiềng xích nô lệ, mở ra một chân trời mới cho sự nghiệp khai dân trí. Trường Trung học công lập đầu tiên ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Hội An và Cẩm Khê, Tam Kỳ (nay là Phú Ninh) tỉnh Quảng Nam mang tên cụ đã nói lên khát vọng của người dân đất Quảng.

image001 copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy copy

Nền trường Phan Châu Trinh tại trường THCS Phan Châu Trinh, Tam Phước

Trước Cách mạng tháng Tám dưới thời thuộc Pháp, việc học tập bị hạn chế vì trong tỉnh chỉ có một số trường Tiểu học. Muốn học lên Trung học phải ra trường Quốc học Huế hoặc vào Quy Nhơn. Quảng Nam- Đà Nẵng đầu thập kỷ 40 của thế kỷ 20 mới có 2 trường tư thục đó là Chấn Thanh ở Đà Nẵng và Viên Minh ở Hội An. Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, tỉnh quyết định mở ngay trường Trung học công lập đầu tiên tại Hội An mang tên nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh.

Năm học 1945-1946 ban đầu trường có 6 lớp: 2 lớp Nhất niên, 2 lớp Nhị niên, 1 lớp Tam niên và 1 lớp Tứ niên với khoảng 250 học sinh, do thầy Huỳnh Hòa làm Hiệu trưởng. Tháng 6 năm 1946 thầy Lê Khắc Nguyện, giáo viên trường Quốc học Huế được điều động về làm Hiệu trưởng thay thầy Huỳnh Hòa.

Năm học 1946-1947 tiếp tục khai giảng tại Hội An nhưng chỉ dạy được 2 tháng và sau đó phải chuyển trường ra vùng tự do. Ban đầu trường chuyển lên xã Tân Mỹ, huyện Đại Lộc tiếp tục dạy học được một thời gian ngắn, lại phải chuyển vào Phú Thị rồi tiếp tục vào Cẩm Khê thuộc xã Phụng Nghi huyện Tam Kỳ (sau đó đổi tên thành xã Tam Phước). Lấy tên trường là Trường Trung học Phan Châu Trinh- Cẩm Khê và tiếp tục dạy học trong vùng tự do.

Năm học 1947-1948 khai giảng vào tháng 9, ban đầu có 4 lớp, từ Nhất niên đến Tứ niên. Cơ sở vật chất từ văn phòng, hội trường, đến lớp học đều làm bằng tranh, tre và được bố trí lẫn khuất dưới tán cây, hàng tre nằm rải rác theo triền đồi để phòng máy bay địch.

Năm học 1949-1950 trường có 8 lớp gồm 3 lớp Nhất niên, 2 lớp Nhị niên, 2 lớp Tam niên và 1 lớp Tứ niên.

Từ năm học 1950-1951 về sau, giặc Pháp tăng cường máy bay bắn phá vùng tự do của ta. Một bộ phận trường Phan Châu Trinh phải dời lên xã Đại Đồng (nay thuộc xã Tam Lộc) nhằm phân tán giáo viên, học sinh để tránh bom đạn. Cuối năm 1950 thầy Nguyễn Hữu Bằng làm Hiệu trưởng thay thầy Lê Khắc Nguyện chuyển công tác về Ty giáo dục tỉnh Quảng Nam. Từ niên khóa 1950-1951 hệ thống lớp học các cấp có thay đổi, cụ thể cấp Tiểu học có 4 lớp, từ lớp 1 đến lớp 4. Cấp Trung học từ 4 năm giảm xuống còn 3 năm với tên gọi mới là lớp 5, lớp 6 và lớp 7.

Cùng thời gian này do nhu cầu học văn hóa ngày càng mở rộng, Trường Phan Châu Trinh mở thêm phân hiệu tại Chiên Đàn (nay thuộc xã Tam Đàn). Huyện Tam Kỳ mở thêm trường Trung học ở Khánh Thọ xã Tam Thái. Các trường này chỉ có các lớp học đầu cấp, lớp cuối cấp phải về học tại Cẩm Khê.

Thầy Nguyễn Hữu Bằng làm Hiệu trưởng từ cuối năm 1950 đến hết tháng 8 năm 1954, sau đó điều sang làm Hiệu trưởng trường Tam Thái. Đầu tháng 9 năm 1954 thầy Hồ Huyển, nguyên là Trưởng ty Giáo dục, thông dịch viên Tổ Liên hiệp đình chiến tỉnh Quảng Nam được điều về làm Hiệu trưởng trường Phan Châu Trinh- Cẩm Khê. Thầy là người trực tiếp đối đầu với ngụy quyền trong thời kỳ đầu chúng tiếp quản vùng tự do của ta sau Hiệp định Giơ ne vơ và cũng là Hiệu trưởng cuối cùng của trường Trung học Phan Chu Trinh – Cẩm Khê đến tháng 9 năm 1954 trước khi chính quyền quận Tam Kỳ giải tán nhà trường.

Theo lời thầy Hồ Huyển, lúc bấy giờ theo lệnh của Liên Khu ủy 5, cán bộ, giáo viên ngành giáo dục không được đi tập kết mà phải ở lại trường dạy học, đấu tranh thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ, chuẩn bị tổng tuyển cử sẽ tiến hành sau hai năm.

Ngày 1/9/1954 trường Phan Châu Trinh khai giảng năm học 1954-1955; cũng chính ngày này quân đội Liên hiệp Pháp vượt sông Thu Bồn tiến vào tiếp quản vùng tự do của tỉnh Quảng Nam trước đây. Sau đó không lâu vào một chiều chủ nhật trung tuần tháng 9, Phan Thiệp Quận trưởng quận Tam Kỳ (Phan Thiệp nguyên là học trò cũ thầy Hồ Huyển ở trường Trung học Thuận Hóa-Huế và là giáo viên trường Tam Thái, Tam Kỳ trước năm 1952, sau đó bỏ trốn về vùng địch và nhận chức Quận trưởng Tam Kỳ năm 1954) đến trực tiếp gặp thầy Hồ Huyển tại trường Trung học Cẩm Khê, sau đôi lời thăm hỏi, Phan Thiệp đề nghị thầy Hồ Huyển đóng cửa trường. Thầy Huyển viện dẫn điều khoản ghi trong Hiệp định Giơnevơ rằng: sau khi quân đội 2 bên rút đi thì các công trình văn hóa vẫn giữ nguyên, vậy trường học cũng là công trình văn hóa thì sao phải đóng cửa? "Nếu ông Quận trưởng muốn đóng cửa trường thì sáng mai thứ hai có đầy đủ học sinh, giáo viên, ông đến tuyên bố đóng cửa". Phan Thiệp hứa hôm sau đến. Nhưng anh ta có ý không muốn tiếp xúc với học sinh, giáo viên nên trước khi về Phan Thiệp ghé đồn Gò Da lệnh cho viên Trung úy đem quân đến đóng cửa trường Phan Châu Trinh. Đúng như nhận định, sáng hôm sau viên Trung úy cùng 6 tùy tùng mang súng, máy bộ đàm đến ngay sân trường thị uy và hất hàm hỏi: Ông là Hiệu trưởng? Hồ Huyển phải không? Tại sao ông không đóng cửa trường? Hiệu trưởng tiếp tục viện dẫn điều khoản ghi trong Hiệp định Giơ ne vơ như trình bày với Quận trưởng hôm qua. Tôi chờ ông Quận trưởng hôm nay đến tuyên bố đóng cửa trường. Ông không tin thì gọi ông ấy xem sao. Viên Trung úy lên giọng:"Người ta nói với tôi đây là một ổ tuyên truyền cộng sản. Chính phủ quốc gia không ký vào Hiệp định Giơ ne vơ nên không thi hành. Nếu ông không đóng cửa trường thì tôi ra lệnh nổ súng". Thấy không ổn cho tính mạng giáo viên, học sinh trước thái độ hung hăng của viên Trung úy này, mặt khác chính đại đội này do hắn chỉ huy đã sát hại hàng chục đồng bào ta ở Chiên Đàn trước khi đến đây. Thầy Hiệu trưởng tuyên bố cho học sinh nghỉ học, giáo viên nghỉ dạy từ đây. Như vậy trường Phan Châu Trinh Cẩm Khê khai giảng tháng 9 năm 1947 và kết thúc vào tháng 9 năm 1954, sau 7 năm làm tròn sứ mệnh giáo dục và đào tạo hàng nghìn học sinh của tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn này./.

Trương Thành

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người