Phú Ninh và mùa thu lịch sử

Tháng 5/1930, tại chùa Ông , chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Tam Kỳ (Phú Ninh) được thành lập; đánh dấu móc son chói lọi trong phong trào đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân trên địa bàn huyện. Từ khi thành lập cho đến trước ngày tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám năm 1945, có những giai đoạn bị địch khủng bố, đảng viên chi bộ bị bắt giam gần hết, chi bộ bị bể vỡ; nhưng số đảng viên chưa bị bắt tiếp tục chủ động nối lại đường dây, gây dựng và phát triển phong trào cách mạng, tạo tính liên tục đến ngày tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân.

Quá trình vận động thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Tam Kỳ đầu tiên

Những năm 20 của thế kỷ XX, trên địa bàn Tam Kỳ đã xâm nhập các loại sách, báo mới: Tân thế kỷ, Hồi trống tự do, Tiếng Chuông rè, Người cùng khổ, Việt Nam hồn...đã tạo nên phong trào "Tìm đọc sách báo mới" ở Tam Kỳ. Từ sự ảnh hưởng của các sách báo tiến bộ, tháng 5-1925, Tam Kỳ đã xuất hiện hình thức tổ chức hoạt động chính trị dưới danh nghĩa "Hội đức trí, thể dục", hoạt động của hội nội dung phong phú, hấp dẫn: tập thể dục, tập võ, giảng báo, đọc sác, bình thơ... đã lôi kéo tầng lớp thanh niên tiên tiến, giáo chức, học sinh và những người lớn tuổi có tinh thần yêu nước tham gia.

Cũng trong thời gian này, một số thanh niên theo học Trường Quốc học Huế tham gia sinh hoạt tại nhà Hội Quảng Nam, đã sớm tiếp thu đường lối cách mạng của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên , tin theo chủ nghĩa Mác- Lênin. Tháng 7-1927, đồng chí Khưu Thúc Cự cùng với Nguyễn Thế Khải, Hồ Đắc Thành, Phan Kỉnh (Phán) và Phạm Cự Hải thành lập tại Tam Kỳ nhóm hoạt động cách mạng theo tôn chỉ mục đích của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, thông qua tủ sách "Chiêu anh thư quán", để truyền bá tư tưởng cách mạng vô sản trong lớp thanh niên tiên tiến và những người lớn tuổi đã từng hoạt động trong phong trào yêu nước trước đây. Ngoài hoạt động của nhóm Khưu Thúc Cự, còn xuất hiện nhóm hoạt động cách mạng của các cụ Nguyễn Kế, Nguyễn Chỉ, Võ Dương, Tràn Xán và Đào Quảng Hiển là những cốt cán của phong trào yêu nước trước đây. Sự ra đời của các nhóm cách mạng trên đất Tam Kỳ những năm 1927-1929 thể hiện yêu cầu bức thiết của các tầng lớp nhân dân ở địa phương. Tuy hoạt động của các nhóm cách mạng nói trên chưa mạnh, tổ chức chưa chặt chẽ song đều có ảnh hưởng trong quần chúng nhất là tầng lớp thanh niên có học vấn và những người tích cực trong các phong trào yêu nước ở địa phương, tạo bước chuyển biến về tư tưởng, chuẩn bị cho việc ra đời của tổ chức Đảng Cộng sản đầu tiên ở Tam Kỳ.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng bộ tỉnh Quảng Nam được thành lập . Ở Tam Kỳ, hoạt động tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản được đẩy mạnh trong những thanh niên tiến bộ như: Hồ Bằng, Phan Kỉnh, Tư Định, Khưu Thúc Cự, Hồ Đắc Thành và những người tích cực trong phong trào yêu nước trước đây (cụ Võ nghiệm, Đào Quảng Hiển...). Tháng 5- 1930, tại chùa Ông, chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Tam Kỳ được thành lập, gồm có 3 đồng chí: Hồ Bằng (Quang), Phan Kỉnh (Phán) và Tư Định, do đồng chí Tư Định làm bí thư; đến tháng 7-1930, chi bộ kết nạp thêm 2 đồng chí Khưu Thúc Cự và Hồ Đắc Thành vào Đảng. Hoạt động chủ yếu của chi bộ là học tập và tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản trong số thanh niên tiến bộ và những người tích cực trong phong trào yêu nước trước đây, tổ chức rải truyền đơn ở mỏ vàng Bồng Miêu tuyên truyền sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Sự ra đời của chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở Tam Kỳ đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân Tam Kỳ; đã tạo đà để các phong trào cách mạng trên địa bàn huyện phát triển mạnh mẽ, đánh dấu một bước ngoặt lớn cho thời kỳ đấu tranh giành độc lập tự do có Đảng lãnh đạo.

Gây dựng cơ sở, nhạy bén chớp thời cơ

Ngay sau khi chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở Tam Kỳ được thành lập, chi bộ phải đối mặt với muôn vàn khó khăn; trong đợt khủng bố tháng 10-1930, địch bắt giam nhiều đảng viên và quần chúng cách mạng, phá vỡ nhiều tổ chức cơ sở Đảng; đảng viên ở Tam Kỳ bắt giam gần hết, đồng chí Tư Định bị kết án 3 năm tù, Hồ Đắc Thành 1 năm, Phan Kỉnh 9 tháng... Cũng từ thời gian này đến trước ngày Cách mạng tháng Tám thành công, phong trào cách mạng trên địa bàn huyện gặp nhiều khó khăn, gian khổ trong vòng vây truy lùng, bắt bớ, thủ tiêu của kẻ thù; tổ chức Đảng có lúc tan rã, dường như không thể hoạt động được, nhiều đảng viên bị địch truy bắt, giam cầm, sát hại... Trong 15 năm (1930-1945), tổ chức Đảng trải qua 5 lần bị bể vỡ, tổn thất trước những đợt khủng bố của kẻ thù; lần thứ nhất là tháng 10-1930, lần thứ hai là giữa tháng 5-1935, lần 3 là năm 1939; lần 4 là tháng 4-1941, lần 5 tháng 8-1942. Nhưng dường như sau mỗi lần bể vỡ, mỗi lần tổn thất, ý chí cách mạng lại được nhân lên trong mỗi đảng viên, cơ sở và quần chúng. Mặc dù bị địch tra tấn rất dã man, nhiều người vẫn không hề khai báo, trái lại còn tìm cách đánh lạc hướng địch nhằm che giấu bảo vệ cán bộ, bảo vệ tổ chức và cơ sở; những đảng viên sống sót lại tiếp tục móc nối cơ sở, gây dựng lực lượng; chính điều đó, tạo nên tính liên tục trong phong trào cách mạng trên địa bàn huyện.

Sau lần bể vỡ thứ nhất, các đảng viên còn lại vẫn tiếp tục gây dựng cơ sở và được sự giúp đỡ của tổ chức đảng ở Quảng Ngãi, trên địa bàn Tam Kỳ đã thành lập được một số tổ chức đảng: chi bộ Đảng Quang Ánh Minh, chi bộ Khánh Thọ Đông (Tam Thái-Phú Ninh). Và tháng 8-1933, Phủ ủy Tam Kỳ được thành lập; sự ra đời của Phủ ủy là mốc mon quan trọng, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng ở địa phương phát triển. Đến năm 1939, sau vụ khủng bố của địch, Phủ ủy Tam Kỳ chỉ còn lại hai đồng chí; họ vẫn tích cực hoạt động, phân công nhau đi bắt liên lạc với các cơ sở còn lại. Với sự tích cực hoạt động của các đảng viên, đến tháng 5-1944, Phủ ủy lâm thời Tam Kỳ được tái thành lập. Sự tái thành lập của Phủ ủy đánh dấu phong trào cách mạng đã được khôi phục trở lại.Từ cuối năm 1944 đến đầu năm 1945 phong trào các xã trên địa bàn huyện phát triển rất tốt, nhiều nơi đã thành lập Ban vận động cứu quốc làm nhiệm vụ của Mặt trận Việt Minh và các đoàn thể cứu quốc (Thanh niên, Phụ nữ, Nông dân, Phụ lão). Tính đến cuối tháng 7-1945, Đảng bộ có 9 chi bộ cơ sở với 58 đảng viên; đây là đội ngũ nòng cốt, tiên phong của phong trào cách mạng ở địa phương, một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Cùng thời gian này, hầu hết các đảng viên bị bắt trước đây lần lượt ra tù, về lại địa phương. Đây là điều kiện rất thuận lợi để Đảng bộ nhanh chóng củng cố tổ chức lãnh đạo nhân dân chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền.Và thời cơ đã đến khi Nhật đảo chính Pháp, nhận thấy đây là thơi cơ có một không hai, Phủ ủy Tam Kỳ đã tổ chức 02 cuộc họp (vào tháng 5 và 7-1945), quyết định một số nhiệm vụ trước mắt: khẩn trương phát triển lực lượng cách mạng, tập hợp đông đảo quần chúng vào Mặt trận Việt Minh, củng cố và phát triển tổ chức cơ sở Đảng; xây dựng lực lượng tự vệ; các lò rèn ở Khương Mỹ, Tứ bàn, Xuân Trung, Phú Trà... được bố trí rèn gươm, giáo, mã tấu... để phục vụ kháng chiến. Đến cuối tháng 7-1945, là thời gian cao điểm của phong trào cách mạng; lúc này, mọi hoạt động gần như công khai. Bộ máy ngụy quyền cấp xã hầu như tê liệt, phần đông lý, hương có xu thế theo Việt Minh, tỏ ra ủng hộ các chủ trương của Đảng. Địa chủ, tư sản bị phân hóa nhanh chóng. Các tầng lớp nhân dân sục sôi khí thế cách mạng. Đến thời điểm này, các điều kiện cần và đủ để diễn ra cuộc tổng khởi nghĩa gần như hội tụ đầy đủ. Trong bối cảnh đó, giữa tháng 8-1945, Tỉnh ủy Quảng Nam đã ban hành chỉ thị phát động toàn dân tổng khởi nghĩa; toàn Phủ sục sôi ý chí cách mạng sẵn sàng cho cuộc tổng khởi nghĩa; tuy nhiên, vẫn chưa có lệnh chính thức, nhưng khi nghe quân ta đã giành chính quyền ở Hội An, Thường trực Phủ ủy và Ban bạo động nhanh chóng quyết định huy động lực lượng tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợitrên toàn huyện- Tháng 8 năm 1945 đã trở thành móc son chói lọi, là ký ức khó quêntrongnhân dân bao thế hệ.

Thắng lợi ấy kết quả của sự phát huy cao độ truyền thống yêu nước và cách mạng, đoàn kết đấu tranh kiên cường bất khuất, liên tục chống xâm lược và chống áp bức bóc lột của các tầng lớp nhân dân trên địa bàn huyện; là kết quả của đường lối chính trị đúng đắn và phương pháp sáng tạo tài tình của Đảng bộ Tam Kỳ (Phú Ninh); thắng lợi đó còn là bài học vô giá cho quá trình lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng bộ huyện sau này: Đó là sự kiên trì, bền bỉ, chú trọng xây dựng, phát triển lực lượng đảng viên (1930-1935, 1936-1939, 1940-1945); trong quá trình đó, Đảng bộ đã trải qua 5 lần khủng bố, đảng viên bị bắt, hy sinh, có những lúc bị bắt gần hết, nhưng những người còn sống sót vẫn tìm cách móc nối với các cơ cở còn lại, tiếp tục gây dựng cơ sở, phát triển lực lượng; từ chi bộ đầu tiên được thành lập vào tháng 5-1930 với 3 đảng viên đến tháng 8-1933 đã thành lập phủ ủy; từ tháng 8-1943 đến tháng 8-1945 đã phát triển thành nhiều chi bộ, số lượng đảng viên tăng lên về số lượng và chất lượng. Cùng với bài học về chú trọng phát triển lực lượng đảng viên là bài học về vận dụng sáng tạo chủ trương của Đảng cấp trên vào hoàn cảnh, điều kiện cụ thể của huyện đã tạo nên những thành công trong cuộc tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám 1945 giành chính quyền về tay nhân dân. Những bài học trên vẫn vẹn nguyên giá trị và mang tính thời sự sâu sắc, nhất là tình hình hiện nay, khi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân đang nỗ lực, tập trung thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện lần thứ XXI, nhiệm kỳ 2020-2025, xây dựng thành công huyện nông thôn mới kiểu mẫu.

Nguyễn Thị Thùy

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người