Phú Ninh- những ngày không quên

Trong những ngày của tháng 4 lịch sử, khi cả dân tộc hân hoan ngược dòng trở về thời điểm cách đây 45 năm để sống lại không khí của mùa xuân thống nhất. Và tôi, hòa chung niềm không khí đó, ký ức của những lần gặp gỡ với những nhân chứng lịch sử, người từng vào sinh ra tử trên mảnh đất huyện Bắc Tam Kỳ năm xưa- nay là huyện Phú Ninh được tái hiện. Câu chuyện về một thời lửa đạn đầy gian khổ, hy sinh nhưng rất đổi hào hùng của Đảng bộ, quân và dân huyện Bắc Tam Kỳ năm xưa hiện lên khá nguyên vẹn qua từng lời kể của ông-đồng chí Lương Văn Hận- nguyên Bí thư Huyện ủy Bắc Tam Kỳ- Anh hùng LLVTND .

Hiệp định Giơnevơ về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương được ký kết. Thực dân Pháp buộc phải công nhận độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam. Nhưng với âm mưu muốn biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mỹ; dùng miền Nam làm bàn đạp tấn công ra miền Bắc; ngăn chặn, đẩy lùi, bao vây sự lớn mạnh của hệ thống xã hội chủ nghĩa đang có ảnh hưởng to lớn trên trường quốc tế và đang lan rộng xuống Đông Nam Châu Á; đế quốc Mỹ đã can thiệp thô bạo vào tình hình nước ta, chính thức đưa dân tộc ta bước vào một thời kỳ mới đầy gian khổ, hy sinh của 21 năm kháng chiến chống đế quốc Mỹ.

Để thực hiện âm mưu của mình, từ năm 1954-1960, đế quốc Mỹ đã hậu thuẫn Ngô Đình Diệm thành lập chính quyền tay sai thân Mỹ ở miền Nam và tiến hành đàn áp các phong trào đấu tranh chính trị của nhân dân ta, ráo riết truy bắt, khủng bố, thủ tiêu cán bộ, đảng viên của ta trên toàn miền Nam. Đối với huyện Phú Ninh , địch gây ra hàng loạt vụ thảm sát đẫm máu ở Miếu Trắng- Chiên Đàn, ngã ba An Lâu-Tam Lãnh. Chúng biến khu rừng ở Khánh Thọ- Tam Thái thành khu rừng cấm để làm nơi tra tấn, sát hại và thủ tiêu cán bộ, chiến sĩ cách mạng của ta. Với luật 10/59 chúng lê máy chém đi khắp nơi, hàng ngàn cán bộ, đảng viên và những người dân vô tội bị sát hại. Toàn miền Nam nói chung và Tam Kỳ- Phú Ninh nói riêng, nơi đâu cũng nhìn thấy cảnh chết chóc, nhiều cơ sở cách mạng bị bể vỡ... phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống.

Giữa lúc phong trào cách mạng trong toàn miền Nam đang ở trong giai đoạn thoái trào, năm 1959 Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng ra đời đã chuyển từ cuộc đấu tranh chính trị đơn thuần sang đấu tranh chính trị kết hợp vũ trang. Năm 1960, Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập. Thực hiện chủ trương chung của Đảng bộ tỉnh, Huyện uỷ Tam Kỳ giao nhiệm vụ cho đồng chí Nguyễn Xuân Cúc tổ chức móc nối, gây dựng lại cơ sở ở cánh Bắc và tổ chức cắm lá cờ của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ngay trong lòng địch, cổ vũ khí thế cách mạng. Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, việc móc nối gây dựng lại cơ sở là chuyện khó nhưng khó hơn nữa là việc cắm cờ của Mặt trận ngay trong lòng địch thì khó ngàn lần. Với sự mưu trí và tài chiến lược của mình, đồng chí Nguyễn Xuân Cúc quyết định chọn đỉnh núi Dương Bút, thuộc địa phận xã Tam Vinh ngày nay để cắm cờ. Lá cờ Mặt trận giải phóng miền Nam Việt Nam tung bay trước gió như thách thức với kẻ thù, khẳng định ý chí và niềm tin của nhân dân ta vào cách mạng- rằng cách mạng vẫn tồn tại, vẫn đang tiếp tục lãnh đạo đấu tranh giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn- 10 giờ đồng hồ, nhưng hình ảnh lá cờ để lại ý nghĩa vô cùng to lớn; đã làm cho kẻ thù hốt hoảng, lo sợ, dao động về mặt tư tưởng, nhất là nguỵ quân ở Tam Kỳ, chúng hoang mang lo sợ đến mất ăn, mất ngủ và bẻ mặt với những luận điệu mà chúng đã rêu rao đánh lừa dư luận. Đối với ta, việc lá cờ xuất hiện trên đỉnh núi Dương Bút trong bối cảnh lịch sử hết sức khắc nghiệt đã làm cho nhân dân rất cảm động, tăng thêm ý chí, niềm tin vào cách mạng; đồng thời đánh dấu phong trào cách mạng trên địa bàn huyện đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất, mở ra một thời kỳ mới, thời kỳ phát triển thế tiến công, diệt ác, phá lỏng thế kìm kẹp của địch, giành quyền làm chủ nông thôn trong thời gian tới.

Những năm 1961 đến 1965, lực lượng cách mạng được hồi phục, chủ động tấn công vào bộ máy ngụy quyền tay sai, ấp chiến lược của địch; kiểm soát được một số địa bàn quan trọng, đẩy địch vào thế bị động đối phó. Tháng 4 năm 1963, để thuận lợi cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo Tỉnh uỷ Quảng Nam quyết định chia huyện Tam Kỳ thành ba đơn vị hành chính: thị xã Tam Kỳ, huyện Nam Tam Kỳ và huyện Bắc Tam Kỳ . Sau khi chia tách, cùng với việc củng cố tổ chức, sắp xếp lại bộ máy lãnh đạo, Huyện uỷ đã chỉ đạo kiên quyết chống địch càn quét gom dân lập "ấp chiến lược", giữ vững vùng ta làm chủ; chủ động tập kích địch ở nhiều điểm quan trọng, mang tính chiến lược, tạo bước ngoặt lịch sử quan trọng đối với phong trào cách mạng của huyện như tập kích đồn Trà Vu, đèo Tư Yên, cứ điểm Chóp Chài... Đêm ngày 17/4/1963, Tiểu đoàn 70 Tỉnh đội Quảng Nam tập kích đồn Trà Vu, diệt 01 đại đội lính cộng hòa và thu nhiều vũ khí; chốt chặn đánh bại viện binh của địch; giải phóng được hai thôn Quý Lộc, Tam An của xã Kỳ An. Chiến thắng Trà Vu không chỉ có ý nghĩa về tinh thần đối với huyện Bắc Tam Kỳ-Phú Ninh mà còn tác động đến phong trào chung của tỉnh Quảng Nam; góp phần nới lỏng thế kìm kẹp của địch ở vùng đồng bằng. Cùng với chiến thắng ở Trà Vu, đến cuối năm 1963, được sự hỗ trợ của Tiểu đoàn 70 ta đã diệt được nhiều tên địch, trong đó có một số tên xã trưởng ác ôn, giải phóng được nhiều thôn thuộc các xã Kỳ Quế, Kỳ Thịnh, Kỳ An, Kỳ Long, Kỳ Nghĩa, Kỳ Bình, vùng giải phóng được mở rộng liên hoàn từ cánh Nam đến cánh Bắc của huyện, tạo bàn đạp vững chắc để quân và dân ta tiếp tục chuẩn bị những trận đánh tiếp theo. Cùng với sự thất bại liên tiếp trên chiến trường miền Nam, những chiến công ở Trà Vu, Chóp Chài, Quán Rường...đã góp phần làm phá sản hoàn toàn chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của đế quốc Mỹ.

Từ năm 1965-1968, để cứu vãn tình thế, đế quốc Mỹ đưa quân viễn chinh Mỹ và quân chư hầu vào miền Nam thực hiện chiến lược "Chiến tranh cục bộ". Cuộc chiến đấu của quân và dân ta bước vào một thời kỳ mới- thời kỳ trực tiếp đối đầu với quân viễn chinh Mỹ. Trên địa bàn huyện Bắc Tam Kỳ lúc bấy giờ, Huyện uỷ đã chuẩn bị về mọi mặt từ việc quán triệt tư tưởng đến phương pháp tác chiến của bộ đội địa phương và lực lượng du kích xã. Sự kiện ngày 24/6/1965, đồng chí Thái Viết Thương, du kích xã Kỳ Long (Tam Dân) bắn tỉa chết 4 tên Mỹ và là người đầu tiên đạt danh hiệu "Dũng sĩ diệt Mỹ" cấp Ba trên vành đai Chu Lai đã trở thành biểu tượng, tiếp thêm sức mạnh để quân và dân huyện Bắc Tam Kỳ-Phú Ninh làm nên những thắng lợi trong trận đầu đánh Mỹ. Chỉ trong 03 năm (1965-1968), liên tiếp nhiều cuộc tấn công địch đã diễn ra và giành được thắng lợi vẻ vang, như trận tập kích tiêu diệt được 1 trung đội cộng hoà đóng tại ga Quán Rường, cầu Bà Dụ, núi Cà Tý, cống Ông Tời... thắng lợi này, đã góp phần bảo vệ vững chắc vùng giải phóng của ta, tạo ra thế và lực cho cách mạng trên những chặng đường đấu tranh chống Mỹ - ngụy tiếp theo.

Trước nguy cơ bị mất dần "vành đai thép", địch tăng cường các loại hỏa lực tối tân và lực lượng quân số đông đảo chiếm đóng các chốt điểm, trong đó Chồi Sủng là một trong những cứ điểm mà địch tập trung lực lượng quân số đông đảo và hỏa lực rất mạnh. 19 giờ ngày 2/11/1967, sau khi nắm chắc tình hình hoạt động của địch và chuẩn bị hành lang cho quân giải phóng rút lui an toàn về hậu cứ sau trận đánh, các đại đội của tiểu đoàn 72 đã chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu. Tiểu đoàn chia thành 2 hướng tiến về Chồi Sủng. Đến 23 giờ, các vị trí đã áp sát mục tiêu và đúng 23 giờ 45 phút, 2 cánh quân của Tiểu đoàn 72 dùng tất cả hỏa lực, thủ pháo, lựu đạn... tấn công địch, cả trận địa chìm trong khói lửa, khu vực Chồi Sủng trở thành một đám cháy khổng lồ. Bị đánh phủ đầu bất ngờ, quân Mỹ và ngụy hoảng loạn, tìm đường tháo chạy. Trận đánh này, địch bị tổn thất nặng. Chiến thắng đồi Chồi Sủng đã làm nức lòng nhân dân Kỳ Lý, Kỳ Thịnh, Kỳ Mỹ, góp phần làm phá tan chiến thuật "lấn chiếm và bình định" của đế quốc Mỹ trên chiến trường Tây Bắc Tam Kỳ.

Trên đà thắng lợi, quân và dân ta trên toàn miền Nam làm cuộc tổng tấn công và nổi dậy Mậu Thân năm 1968 làm phá sản hoàn toàn chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của đế quốc Mỹ. Sau Mậu Thân 1968, chiến trường Quảng Nam nói chung và huyện Bắc Tam Kỳ nói riêng đã đẩy đến đỉnh cao ác liệt. Quân Mỹ tập trung tấn công chiếm đóng các cao điểm nhằm cắt đứt các tuyến hành lang của ta, đồng thời yểm hộ cho các cuộc hành quân càn quét các vùng đồng bằng và thung lũng lân cận. Với ý đồ đó, Mỹ đã đổ quân chiếm đóng Dương Đá Bầu. Nắm được ý đồ của địch, đồng chí Lương Văn Hận- Phó Bí thư Huyện uỷ Bắc Tam Kỳ đã chỉ đạo xây dựng kế hoạch đánh địch táo bạo, bất ngờ. Phương châm lấy ít địch nhiều, lấy nhỏ thắng lớn, ông đã chỉ đạo xây dựng trận địa ở Dương Đá Bầu, có hệ thống công sự kiên cố, có hầm chứa vũ khí, lương thực và hầm chứa thức ăn. Sau thời gian gần 01 tháng ăn dầm, mai phục đợi địch đến. Ngày 8/6/1968, lính Mỹ từ tuyến đường Cẩm Khê- Eo Gió hành quân bọc phía đông Đá Bầu rồi kéo thẳng vào thôn Vĩnh Quý đánh phá. Quân ta đã phục kích sẵn tại đây, đợi địch đến, tất cả đồng loạt nổ súng tấn công. Với bẫy mìn chờ sẵn và trong thế chủ động cùng hoả lực mạnh từ trên cao đánh xuống, chỉ trong vòng 15 phút, 07 chiến sĩ cảm tử của V12 đã đánh tan tiểu đoàn lính Mỹ, hàng chục tên bỏ mạng tại đây. Âm mưu chiếm Dương Đá Bầu để cùng với cứ điểm Dương Ba Đầu tạo thành thế liên hoàn tấn công và phòng thủ của địch bị thất bại.

Những năm 1969-1972, trên địa bàn huyện Bắc Tam Kỳ, bom đạn địch đã tàn sát nhiều người dân, phá hoại nhà cửa, mùa màng; có những đêm hàng chục đồng bào trong huyện bị chết vì bom pháo của địch. Dã man hơn, chúng cho xe cày ủi hết những nền nhà, cây cối còn lại của từng xóm, bắt nhân dân vào khu dồn; dùng chất độc hoá học rải xuống các vùng giải phóng Kỳ Sơn, Kỳ Quế và vùng giáp ranh các xã Kỳ An, Kỳ Phước, Kỳ Thịnh làm cho cây cối, hoa màu chết yểu. Nhiều vùng lúc bấy giờ trắng dân. Chỉ trong vòng hai năm 1969-1970, địch tiến hành 174 cuộc càn quét, giết chết hơn 1.000 người dân. Hầu hết nhân vùng giải phóng bị địch xúc tát vào các khu dồn hoặc chạy xuống vùng địch sinh sống. Hành động của chúng đã làm cho cả huyện Bắc Tam Kỳ nói riêng và cả Khu 5 lúc bấy giờ chìm trong cảnh chết chóc, bệnh tật, nạn đói...

Khó khăn, gian khổ là vậy, nhưng Đảng bộ, quân và dân huyện Bắc Tam Kỳ vẫn kiên cường trụ bám, đánh địch đến cùng. Và quan trọng hơn cả là lòng dân rất kiên trung; mặc dù bị địch dùng mọi thủ đoạn để đưa dân ra khỏi cách mạng, nhưng nhân dân ở Kỳ Thịnh, các thôn Khánh Bình, Khánh Hoà của Kỳ Nghĩa và Khánh Tân của Kỳ Long... vẫn kiên quyết trụ bám hỗ trợ cho cách mạng. Với những trận đánh tại Cống Lở, Trà Vu và một số chiến công trên chiến trường huyện Bắc Tam Kỳ đã góp phần quan trọng làm thất bại kế hoạch "bình định cấp tốc", "bình định đặc biệt", góp phần làm phá sản chiến lược "Việt Nam hoá chiến tranh" của đế quốc Mỹ.

Bước vào năm 1973 đến 1975, bị thất bại nặng nề trên cả hai miền Nam- Bắc, buộc đế quốc Mỹ phải ký kết Hiệp định Pari, cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam. Nhưng đế quốc Mỹ vẫn không từ bỏ dã tâm của mình, không chấp nhận thua đau, chúng đã chi viện cho nguỵ quân mở những cuộc càn quét "tràn ngập lãnh thổ" đánh lên vùng ta kiểm soát, cắm cờ, giành đất, giành dân, ngang nhiên phá bỏ Hiệp định. Giành quyền làm chủ đã khó, bảo vệ vùng giải phóng càng khó hơn; hành động của chúng đã làm cho cuộc chiến khốc liệt hơn bao giờ hết.

Giữa năm 1973, vùng giải phóng còn rất ít, một số xã gần như trắng dân, chúng đã dồn dân lập ấp. Lực lượng vũ trang của ta bị bật ra khỏi dân. Vùng lõm Ao Lầy bị địch lấn chiếm... khó khăn chồng chất khó khăn; được sự đồng ý của Tỉnh đội Quảng Nam, cuối tháng 11 năm 1973, Huyện uỷ chỉ đạo Đại đội V12 đánh trận tập kích tiêu diệt đồn ông Vĩnh, loại khỏi vòng chiến đấu một trung đội địch. Đến giữa năm 1974, tình hình Bắc Tam Kỳ đã có chuyển biến tích cực. Ngày 22/7/1974, ta bí mật triển khai tập kích Trà Vu; địch chưa kịp trải quân ra ngoài để đi gài mìn như thường lệ, ta đã nổ súng tấn công. Sau 45 phút chiến đấu, địch thất thủ, ta chiếm trọn chốt điểm Trà Vu. Với trận đánh then chốt ở Trà Vu và tiêu diệt địch ở các đồn, quân ta đã phá vỡ hệ thống chốt điểm địch mới khôi phục, thu hồi lại Kỳ An, Kỳ Phước. Góp phần giữ vùng giải phóng, tạo bàn đạp phía trước mở thông các cửa khẩu và thông hành lang từ vùng giáp ranh lên căn cứ địa cách mạng của tỉnh. Khí thế cách mạng ngày càng sục sôi, từ ngày 16/3 đến 22/3, với chủ trương không đợi địch đến mới đánh mà chủ động tấn công, các cánh quân của ta đẩy nhanh tốc độ tiến công vào các hệ thống phòng thủ từ xa của địch. Tối ngày 23, rạng sáng ngày 24 tháng 3 năm 1975, hệ thống phòng thủ của địch đã bị chọc thủng, các lực lượng của ta tiến công như vũ bão về giải phóng thị xã Tam Kỳ và tỉnh lỵ Quảng Tín; cùng với cả nước giải phóng hoàn toàn miền Nam, kết thúc vẻ vang chặng đường 21 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Chiến tranh đã đi qua cách đây 45 năm, nhưng ký ức về một thời lửa đạn, gian khổ, mất mát hy sinh vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức của bao thế hệ; trở thành sức mạnh ý chí, khối đại đoàn kết của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta trên con đường kiến thiết quê hương, xây dựng huyện ngày càng vững mạnh./.

Nguyễn Thị Thùy

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người