Những mốc son lịch sử của quân và dân Phú Ninh trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước

21 năm trong chặng đường kháng chiến chống đế quốc Mỹ, quân và dân huyện Phú Ninh đã trải qua những năm tháng đầy khốc liệt. Mỗi giai đoạn lịch sử đều có những nốt thăng trầm, nhưng dù "thăng" hay "trầm" thì quân và dân huyện Phú Ninh đều thể hiện bản lĩnh, ý chí của mình, sát cánh cùng với Đảng bộ lập nên những chiến công vang dội, để mỗi khi nhắc đến như một huyền thoại về cuộc chiến tranh nhân dân.

Từ năm 1954-1960, được sự hậu thuẫn của đế quốc Mỹ, Ngô Đình Diệm thành lập chính quyền tay sai thân Mỹ ở miền Nam và tiến hành đàn áp các phong trào đấu tranh chính trị của nhân dân ta, ráo riết truy bắt, khủng bố, thủ tiêu cán bộ, đảng viên của ta; gây ra hàng loạt vụ thảm sát đẫm máu ở Miếu Trắng- Chiên Đàn, ngã ba An Lâu-Tam Lãnh và một số nơi khác trên địa bàn tỉnh Quảng Nam. Chúng sử dụng Chứng tích Khánh Thọ- Tam Thái để làm nơi tra tấn, sát hại và thủ tiêu cán bộ, chiến sĩ cách mạng của ta. Với luật 10/59 chúng lê máy chém đi khắp nơi, hàng ngàn cán bộ, đảng viên và những người dân vô tội bị sát hại. Toàn miền Nam nói chung và Tam Kỳ - Phú Ninh nói riêng, nơi đâu cũng nhìn thấy cảnh chết chóc, nhiều cơ sở cách mạng bị bể vỡ... phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống.

Giữa lúc phong trào cách mạng trong toàn miền Nam đang ở trong giai đoạn thoái trào, năm 1959 Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng ra đời đã chuyển từ cuộc đấu tranh chính trị đơn thuần sang đấu tranh chính trị kết hợp vũ trang. Năm 1960, Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập. Thực hiện chủ trương chung của Đảng bộ tỉnh, Huyện uỷ Tam Kỳ giao nhiệm vụ cho đồng chí Nguyễn Xuân Cúc tổ chức móc nối, gây dựng lại cơ sở ở cánh Bắc và tổ chức cắm lá cờ đỏ sao vàng ngay trong lòng địch, cổ vũ khí thế cách mạng. Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, việc móc nối gây dựng lại cơ sở là chuyện khó nhưng việc cắm cờ của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ngay trong lòng địch thì khó ngàn lần. Với sự mưu trí và tài chiến lược của mình, đồng chí Nguyễn Xuân Cúc quyết định chọn đỉnh núi Dương Bút, thuộc địa phận xã Tam Vinh ngày nay để cắm cờ. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trước gió như thách thức với kẻ thù, khẳng định ý chí và niềm tin của nhân dân ta vào cách mạng, rằng cách mạng vẫn tồn tại, vẫn đang tiếp tục lãnh đạo đấu tranh giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn - 10 giờ đồng hồ, nhưng hình ảnh lá cờ để lại ý nghĩa vô cùng to lớn; đã làm cho kẻ thù hốt hoảng, lo sợ, dao động về mặt tư tưởng, nhất là nguỵ quân ở Tam Kỳ, Quảng Tín.

image002 copy copy copy copy copy

Lá cờ cách mạng tung bay trong chiến thắng Ao Lầy - Kỳ Thịnh, năm 1973

Những năm 1961 đến 1965, lực lượng cách mạng được hồi phục, chủ động tấn công vào bộ máy ngụy quyền tay sai, ấp chiến lược của địch; kiểm soát được một số địa bàn quan trọng, đẩy địch vào thế bị động đối phó. Tháng 4 năm 1963, để thuận lợi cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo Tỉnh uỷ Quảng Nam quyết định chia huyện Tam Kỳ thành ba đơn vị hành chính: thị xã Tam Kỳ, huyện Nam Tam Kỳ và huyện Bắc Tam Kỳ. Sau khi chia tách, cùng với việc củng cố tổ chức, sắp xếp lại bộ máy lãnh đạo, Huyện uỷ đã chỉ đạo kiên quyết chống địch càn quét gom dân lập "ấp chiến lược", giữ vững vùng ta làm chủ; chủ động tập kích địch ở nhiều điểm quan trọng, mang tính chiến lược, tạo bước ngoặt lịch sử quan trọng đối với phong trào cách mạng của huyện như tập kích đồn Trà Vu, đèo Tư Yên, cứ điểm Chóp Chài... Đêm ngày 17/4/1963, Tiểu đoàn 70 Tỉnh đội Quảng Nam tập kích đồn Trà Vu, diệt 01 đại đội lính cộng hòa và thu nhiều vũ khí; chốt chặn đánh bại viện binh của địch; giải phóng được hai thôn Quý Lộc, Tam An của xã Kỳ An. Chiến thắng Trà Vu không chỉ có ý nghĩa về tinh thần đối với huyện Bắc Tam Kỳ-Phú Ninh mà còn tác động đến phong trào chung của tỉnh Quảng Nam; góp phần nới lỏng thế kìm kẹp của địch ở vùng đồng bằng.

Bước vào năm 1964, địch lúc này bị khủng hoảng nghiêm trọng về chính trị, nhưng chưa tan rã về tổ chức, chúng đẩy mạnh "Chiến tranh đặc biệt"... Đối phó với âm mưu và thủ đoạn mới của địch, Huyện uỷ chủ trương chỉ đạo đẩy mạnh tác chiến diệt ác phá kìm, tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch. Ngày 6/7/1964, Tiểu đoàn 60, Trung đoàn 1 phục kích tại đèo Tư Yên, tiêu diệt đại đội công binh tỉnh Quảng Tín, cắt đứt đường bộ, cô lập Đức Phú, bao vây bức rút đồn An Lâu. Tiếp đó, ngày 7/12/1964, quân ta đồng loạt tấn công tiêu diệt cứ điểm Chóp Chài. Chỉ sau 30 phút chiến đấu, quân ta tiêu diệt gọn một tiểu đoàn quân cộng hòa, phá vỡ căn cứ đồn trú án ngữ phía Tây Nam của địch, làm chủ trận địa, cắm cờ chiến thắng trên cứ điểm Chóp Chài. Ngày 14/2/1965, ta tiếp tục tấn công địch ở chợ Quán Rường, làm chủ một số thôn xã Kỳ Mỹ. Vùng giải phóng của huyện lúc này đã được mở rộng, giải phóng hoàn toàn xã xã Kỳ Long, Kỳ An, Kỳ Phước, Kỳ Mỹ, liên hoàn từ phía tây xuống đến vùng Đông và nối thông với huyện Thăng Bình. Cùng với sự thất bại liên tiếp thất bại trên chiến trường miền Nam, những chiến công ở Trà Vu, Chóp Chài, Quán Rường...đã góp phần làm phá sản hoàn toàn chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của đế quốc Mỹ.

Từ năm 1965-1968, để cứu vãn tình thế, đế quốc Mỹ đưa quân viễn chinh Mỹ và quân chư hầu vào miền Nam thực hiện chiến lược "Chiến tranh cục bộ". Cuộc chiến đấu của quân và dân ta bước vào một thời kỳ mới, thời kỳ trực tiếp đối đầu với quân viễn chinh Mỹ. Sự kiện ngày 24/6/1965, đồng chí Thái Viết Thương, du kích xã Kỳ Long (Tam Dân) bắn tỉa chết 4 tên Mỹ và là người đầu tiên đạt danh hiệu "Dũng sĩ diệt Mỹ" cấp Ba trên vành đai Chu Lai đã trở thành biểu tượng, tiếp thêm sức mạnh để quân và dân huyện Bắc Tam Kỳ-Phú Ninh làm nên những thắng lợi trong trận đầu đánh Mỹ.

Chỉ trong 03 năm (1965-1968), liên tiếp nhiều cuộc tấn công địch đã diễn ra và giành được thắng lợi vẻ vang, như trận tập kích tiêu diệt được 1 trung đội cộng hoà đóng tại ga Quán Rường, cầu Bà Dụ, núi Cà Tý, cống Ông Tời... Đặc biệt 2 trận đánh ở cống Ông Tời, xã Kỳ Mỹ (Tam An) đã góp phần vào việc bảo vệ vững chắc vùng giải phóng của ta, tạo ra thế và lực cho cách mạng trên những chặng đường đấu tranh chống Mỹ - ngụy tiếp theo.

image004 copy copy

Máy bay trực thăng của Mỹ bị bắn rơi tại thôn 5, Kỳ Thịnh (nay là thị trấn Phú Thịnh) ngày 27/8/1968

Trước nguy cơ bị mất dần "vành đai thép", địch tăng cường các loại hỏa lực tối tân và lực lượng quân số đông đảo chiếm đóng các chốt điểm, trong đó Chồi Sủng là một trong những cứ điểm mà địch tập trung lực lượng quân số đông đảo và hỏa lực rất mạnh. 19 giờ ngày 2/11/1967, sau khi nắm chắc tình hình hoạt động của địch và chuẩn bị hành lang cho quân giải phóng rút lui an toàn về hậu cứ sau trận đánh, các đại đội của tiểu đoàn 72 đã chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu. Tiểu đoàn chia thành 2 hướng tiến về Chồi Sủng. Đến 23 giờ, các vị trí đã áp sát mục tiêu và đúng 23 giờ 45 phút, 2 cánh quân của Tiểu đoàn 72 dùng tất cả hỏa lực, thủ pháo, lựu đạn... tấn công địch, cả trận địa chìm trong khói lửa, khu vực Chồi Sủng trở thành một đám cháy khổng lồ. Bị đánh phủ đầu bất ngờ, quân Mỹ và ngụy hoảng loạn, tìm đường tháo chạy. Trận đánh này, địch bị tổn thất nặng.

Trên đà thắng lợi, quân và dân ta trên toàn miền Nam làm cuộc tổng tấn công và nổi dậy Mậu Thân năm 1968, phá sản hoàn toàn chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của đế quốc Mỹ. Sau Mậu Thân 1968, chiến trường Quảng Nam nói chung và huyện Bắc Tam Kỳ nói riêng đã đẩy đến đỉnh cao ác liệt. Quân Mỹ tập trung tấn công chiếm đóng các cao điểm nhằm cắt đứt các tuyến hành lang của ta, đồng thời yểm hộ cho những cuộc hành quân càn quét các vùng đồng bằng và thung lũng lân cận. Với ý đồ đó, Mỹ đã đổ quân chiếm đóng Dương Đá Bầu. Nắm được ý đồ của địch, đồng chí Lương Văn Hận - Phó Bí thư Huyện uỷ Bắc Tam Kỳ đã chỉ đạo xây dựng kế hoạch đánh địch táo bạo, bất ngờ. Phương châm lấy ít địch nhiều, lấy nhỏ thắng lớn, ông đã chỉ đạo xây dựng trận địa ở Dương Đá Bầu... Với bẫy mìn chờ sẵn và trong thế chủ động cùng hoả lực mạnh từ trên cao đánh xuống, chỉ trong vòng 15 phút, 07 chiến sĩ cảm tử của V12 đã đánh tan tiểu đoàn lính Mỹ, hàng chục tên bỏ mạng tại đây. Âm mưu chiếm Dương Đá Bầu để cùng cứ điểm Dương Ba Đầu tạo thành thế liên hoàn tấn công và phòng thủ của địch bị thất bại.

Những năm 1969-1972, sau khi chiến lược "Chiến tranh cục bộ" bị sụp đổ, Mỹ đã thay đổi bằng chiến lược"Việt Nam hoá chiến tranh". Với chiến lược này, Mỹ-nguỵ đã tiến hành liên tiếp các kế hoạch "bình định cấp tốc", "bình định đặc biệt", kết hợp với hàng chục vạn cuộc hành quân càn quét, đóng hàng ngàn đồn bốt, chiếm lại vùng giải phóng. Chỉ trong vòng hai năm 1969-1970, địch tiến hành 174 cuộc càn quét, giết chết hơn 1.000 người dân. Hầu hết nhân dân vùng giải phóng bị địch xúc tát vào các khu dồn hoặc chạy xuống vùng địch sinh sống. Hành động của chúng đã làm cho cả huyện Bắc Tam Kỳ nói riêng và Khu 5 lúc bấy giờ chìm trong cảnh chết chóc, bệnh tật, nạn đói...

Khó khăn, gian khổ là vậy, nhưng Đảng bộ, quân và dân huyện Bắc Tam Kỳ vẫn kiên cường trụ bám, đánh địch đến cùng. Thực hiện chủ trương bao vây công kích liên tục vào các đồn bốt, khu dồn, diệt ác, phá kìm giành dân, giữ bàn đạp. Phối hợp tác chiến với chiến trường chung, các đơn vị của huyện đã đánh thắng một số trận xuất sắc ở cứ điểm Núi Cấm; tập kích ấp chiến lược Trung Đàn; đồn Ngọc Mỹ, đồn Mới (thôn 2 xã Kỳ Thịnh)... Đặc biệt là trận đánh tại Cống Lở và Trà Vu vào năm 1971 và 1972, tác động lớn đến tư tưởng, tâm lý của địch trên tuyến đường Kỳ Lý- Cẩm Khê.

Đầu tháng 4/1972, địch tăng cường về quân số và chiếm một mỏm của Trà Vu làm bãi đổ máy bay trực thăng; liên tục lấn chiếm, đánh phá ác liệt vào vùng căn cứ của ta. Ban Cán sự - Ban Chỉ huy Tỉnh đội Quảng Nam quyết định giao nhiệm vụ cho Đội 1 đặc công tỉnh bằng mọi giá phải tập kích tiêu diệt chốt điểm Trà Vu mở màn chiến dịch Xuân - Hè trên hướng trọng điểm Bắc Tam Kỳ. Chỉ trong vòng gần 10 phút chiến đấu, Đội 1 đặc công tỉnh đã giành thắng lợi vang dội tại chốt điểm Trà Vu. Với thắng ở Trà Vu và một số chiến công trên chiến trường huyện Bắc Tam Kỳ đã góp phần quan trọng làm thất bại kế hoạch "bình định cấp tốc", "bình định đặc biệt", góp phần làm phá sản chiến lược "Việt Nam hoá chiến tranh" của đế quốc Mỹ.

Bước vào năm 1973 đến 1975, bị thất bại nặng nề trên cả hai miền Nam- Bắc, buộc đế quốc Mỹ phải ký kết Hiệp định Pari, cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam. Nhưng đế quốc Mỹ vẫn không từ bỏ dã tâm của mình, không chấp nhận thua đau, chúng đã chi viện cho nguỵ quân mở những cuộc càn quét "tràn ngập lãnh thổ" đánh lên vùng ta kiểm soát, cắm cờ, giành đất, giành dân, ngang nhiên phá bỏ Hiệp định. Giành quyền làm chủ đã khó, bảo vệ vùng giải phóng càng khó hơn; hành động của chúng đã làm cho cuộc chiến khốc liệt hơn bao giờ hết.

image006 copy

Bộ đội Pháp phòng không trực bảo vệ vùng trời Tam Kỳ (24/3/1975)

Giữa năm 1973, vùng giải phóng còn rất ít, một số xã gần như trắng dân, chúng đã dồn dân lập ấp. Lực lượng vũ trang của ta bị bật ra khỏi dân. Vùng lõm Ao Lầy bị địch lấn chiếm... khó khăn chồng chất khó khăn. Nhiệm vụ chủ yếu của ta lúc này là tổ chức cho các đội công tác thọc sâu vào vùng địch kiểm soát, tuyên truyền vận động nhân dân chuẩn bị tinh thần để nổi dậy giải phóng quê hương. Lãnh đạo nhân dân chống địch khủng bố, đấu tranh chống lại sự đàn áp; xây dựng lực lượng du kích mật trong lòng địch. Cuối tháng 11 năm 1973, Huyện uỷ chỉ đạo Đại đội V12 đánh trận tập kích tiêu diệt đồn ông Vĩnh, loại khỏi vòng chiến đấu một trung đội địch. Ngày 22/7/1974, ta bí mật triển khai tập kích Trà Vu; địch chưa kịp trải quân ra ngoài để đi gài mìn như thường lệ, ta đã nổ súng tấn công. Tất cả các loại hỏa lực của ta được hiệu chỉnh bắn chính xác, chốt điểm Trà Vu ngập chìm trong bão lửa. Sau 45 phút chiến đấu, địch thất thủ, ta chiếm trọn chốt điểm Trà Vu. Với trận đánh then chốt ở Trà Vu và tiêu diệt địch ở các đồn, quân ta đã phá vỡ hệ thống chốt điểm địch mới khôi phục, thu hồi lại Kỳ An, Kỳ Phước. Góp phần giữ vùng giải phóng, tạo bàn đạp phía trước mở thông các cửa khẩu và thông hành lang từ vùng giáp ranh lên căn cứ địa cách mạng của tỉnh.

Khí thế cách mạng ngày càng sục sôi, tháng 11 năm 1974, đồng chí Lương Văn Hận nhận được lệnh đi họp hội nghị Tỉnh uỷ (lúc này đóng tại huyện Phước Sơn) bàn việc mở chiến dịch Đông-Xuân 1974-1975, mục tiêu là tấn công giải phóng hoàn toàn vùng Đông-Thăng Bình và huyện Bắc Tam Kỳ. Ngày 10/3/1975, được sự trợ giúp của Sư đoàn 2 của Quân khu, ta quyết định khai mở chiến dịch Đông-Xuân đầu tiên là đánh đồn Dương Bút, tiếp là đánh đồn 211 (Tiên Phước); toàn bộ trung tâm biệt kích rừng xanh của địch tháo chạy, địch hoang mang, rệu rã. Từ ngày 16/3 đến 22/3, với chủ trương không đợi địch đến mới đánh mà chủ động tấn công, các cánh quân của ta đẩy nhanh tốc độ tiến công vào các hệ thống phòng thủ từ xa của địch. Tối ngày 23, rạng sáng ngày 24 tháng 3 năm 1975, hệ thống phòng thủ của địch đã bị chọc thủng, các lực lượng của ta tiến công như vũ bão về giải phóng thị xã Tam Kỳ và tỉnh lỵ Quảng Tín; cùng với cả nước giải phóng hoàn toàn miền Nam, kết thúc vẻ vang chặng đường 21 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Chiến tranh đã đi qua cách đây 44 năm, nhưng ký ức về một thời lửa đạn, gian khổ, mất mát hy sinh vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức của bao thế hệ; trở thành sức mạnh ý chí, khối đại đoàn kết của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta trên con đường kiến thiết quê hương, xây dựng huyện ngày càng vững mạnh.

BBT

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người